Ptaki zimujące w Polsce: 25 gatunków, które zobaczysz zimą w ogrodzie

Ptaki zimujące w Polsce to nie tylko wróble i sikorki. Za oknem i na karmniku może pojawić się kilkadziesiąt gatunków: od maleńkiego mysikrólika po rudego z wierzchu kwiczoła i elegancką jemiołuszkę z czubem. Część z nich mieszka w naszych ogrodach przez cały rok, inne przylatują ze Skandynawii i Rosji dopiero z pierwszymi mrozami. W tym przewodniku poznasz 25 gatunków, które najłatwiej zobaczysz zimą w ogrodzie, nauczysz się je rozpoznawać i dowiesz się, czym je dokarmiać oraz jakie rośliny posadzić, żeby wracały do Ciebie co sezon.

Dlaczego część ptaków zostaje w Polsce na zimę?

Ptaki zimujące w Polsce dzielimy na trzy grupy:

• Osiadłe: żyją w tej samej okolicy przez cały rok (np. bogatka, sroka, kos w mieście, dzięcioł duży).
• Koczujące: wędrują po kraju w poszukiwaniu pokarmu, więc w Twoim ogrodzie mogą pojawić się nagle (np. czyż, szczygieł, raniuszek).
• Zimujące przybysze z północy: przylatują z chłodniejszych rejonów Europy, gdzie zima jest znacznie surowsza i trwa dłużej (np. jemiołuszka, kwiczoł, część zięb).

Dla wszystkich najważniejsze są dwie rzeczy: dostęp do kalorycznego pożywienia i bezpieczne schronienie. Właśnie tu ogrodnik ma ogromną przewagę, bo to on decyduje, co rośnie w ogrodzie i jak jest urządzony.

25 ptaków zimujących w Polsce, które zobaczysz w ogrodzie

Poniżej gatunki pogrupowane według rodzin. Przy każdym znajdziesz: jak go rozpoznać, czym się żywi i jak go przyciągnąć.

Sikory i ich kuzyni

1. Bogatka 

Jak rozpoznać: największa sikora, żółty brzuch przecięty czarnym „krawatem”, czarna głowa z białymi policzkami. Pokarm: słonecznik, orzechy, łój. Jak przyciągnąć: karmnik z pestkami słonecznika i kule tłuszczowe. To najczęstszy gość karmnika i najlepszy początek nauki rozpoznawania ptaków.

2. Modraszka

Jak rozpoznać: mniejsza od bogatki, z niebieską czapeczką, skrzydłami i ogonem. Bardzo zwinna, często wisi głową w dół. Pokarm: słonecznik, łój, orzeszki. Jak przyciągnąć: wieszaj kule tłuszczowe na cienkich gałęziach, tam czuje się bezpiecznie.

3. Czubatka 

Jak rozpoznać: szarobrązowa, z charakterystycznym czubkiem na głowie. Pokarm: nasiona drzew iglastych, łój, słonecznik. Jak przyciągnąć: pojawia się głównie tam, gdzie rosną sosny i świerki, więc ogrody blisko lasu mają przewagę. Posadź choćby kilka drzew iglastych.

4. Sosnówka

Jak rozpoznać: drobna, z czarną głową i białą plamą na karku. Pokarm: nasiona iglaków, owady zimujące w korze, łój. Jak przyciągnąć: świerki, jodły, sosny; do karmnika zaglądają niechętnie, ale chętnie zabierają ziarno i uciekają z nim w gałęzie.

5. Raniuszek 

Jak rozpoznać: puszysta, biało-różowa kuleczka z ogonem dłuższym niż ciało. Zimą lata w gwarnych stadkach. Pokarm: łój, drobne owady. Jak przyciągnąć: karmnik z łojem na siatce lub w pojemniku. Gdy się pojawi, zwykle przylatuje całą grupą.

Wróblowate i łuszczaki

6. Wróbel domowy 

Jak rozpoznać: samiec ma szarą czapeczkę i czarną plamę na gardle, samica jest brązowo-płowa. Pokarm: ziarna zbóż, proso, słonecznik. Jak przyciągnąć: gęste, kolczaste żywopłoty, w których chowa się całymi stadami, oraz karmnik z mieszanką ziaren.

7. Mazurek 

Jak rozpoznać: czekoladowa czapeczka i czarna plamka na białym policzku; samiec i samica wyglądają tak samo. Pokarm: drobne nasiona, proso. Jak przyciągnąć: karmnik z drobnym ziarnem i wysokie byliny z nasionami.

8. Dzwoniec 

Jak rozpoznać: oliwkowozielony z żółtymi plamami na skrzydłach i ogonie, gruby jasny dziób. Pokarm: słonecznik, nasiona. Jak przyciągnąć: karmnik ze słonecznikiem; lubi gęste krzewy iglaste, w których się chowa.

9. Grubodziób

Jak rozpoznać: pękaty, z olbrzymim stożkowatym dziobem i rdzawą głową. Pokarm: pestki wiśni i czereśni, które łamie jak dziadek do orzechów, oraz słonecznik. Jak przyciągnąć: drzewa owocowe (zbierz pestki i wyłóż je w karmniku), duże drzewa liściaste.

10. Czyż 

Jak rozpoznać: malutki, żółtozielony, z czarnymi „kreskami”; samiec ma czarną czapeczkę. Pokarm: nasiona olszy i brzozy, a przy karmniku słonecznik i nyger. Jak przyciągnąć: brzozy i olchy w ogrodzie; w karmniku sprawdza się specjalny pojemnik na drobne nasiona.

11. Szczygieł 

Jak rozpoznać: czerwona „maska” na twarzy i złota plama na czarnych skrzydłach. Jeden z najpiękniejszych ptaków ogrodu. Pokarm: nasiona ostu, łopianu, szczeci i słonecznika. Jak przyciągnąć: nie wycinaj zimą zaschniętych kwiatostanów ostów, jeżówek czy dziewanny, to jego naturalna spiżarnia.

12. Gil 

Jak rozpoznać: czarna czapeczka, krótki gruby dziób, samiec z różowoczerwoną piersią, samica brązowawa. Pokarm: nasiona jesionu, klonu i jarzębiny, pąki drzew. Jak przyciągnąć: wyłóż nieprażony słonecznik. Uwaga: wiosną gile potrafią objadać pąki drzew owocowych, więc w sadzie zabezpiecz je siatką.

13. Trznadel 

Jak rozpoznać: samiec z jaskrawożółtą głową i brzuchem, samica spokojniej ubarwiona. Pokarm: ziarna zbóż, proso. Jak przyciągnąć: rozsyp ziarno tuż pod karmnikiem. Ten ptak żeruje głównie na ziemi, a ogród z łąką kwietną jest dla niego idealny.

14. Zięba 

Jak rozpoznać: samiec z różowawą piersią, niebieskoszarą głową i dwoma białymi paskami na skrzydle. Pokarm: nasiona, słonecznik, okruchy ziarna. Jak przyciągnąć: większość zięb odlatuje na zimę, ale część zostaje; zwabisz je drobnym ziarnem rozsypanym na ziemi.

Drozdy

15. Kos 

Jak rozpoznać: samiec czarny z żółtym dziobem i obwódką wokół oka, samica brązowa. Pokarm: jabłka, rodzynki, owoce, dżdżownice. Jak przyciągnąć: zostaw w ogrodzie opadłe liście pod krzewami, kos przerzuca je w poszukiwaniu pokarmu, i połóż na trawniku połówki jabłek.

16. Kwiczoł 

Jak rozpoznać: większy drozd z szarą głową, kasztanowym grzbietem i nakrapianą piersią. Zimą żeruje stadami. Pokarm: jabłka, owoce jarzębiny i głogu. Jak przyciągnąć: drzewa owocowe i jarzębina; kilka jabłek zostawionych na gałęziach potrafi ściągnąć całe stado.

17. Jemiołuszka 

Jak rozpoznać: różowobrązowy ptak z czubem, czarną maską i żółtymi końcówkami ogona. Pokarm: jagody jarzębiny, jemioły, kaliny i dzikiej róży oraz jabłka. Jak przyciągnąć: w latach wędrówek mas potrafi opanować jarzębinę w ciągu kilku godzin. Posadź ją, a masz szansę na prawdziwy spektakl.

Dzięcioły i ptaki pnia

18. Dzięcioł duży 

Jak rozpoznać: czarno-biały, z czerwonym podogoniem; samiec ma czerwoną plamkę na karku. Pokarm: łój, orzechy, owady spod kory. Jak przyciągnąć: zostaw w ogrodzie stare drzewo lub pień, a do karmnika powieś kulę tłuszczową lub orzechy w siateczce.

19. Kowalik 

Jak rozpoznać: niebieskoszary grzbiet, czarna smuga przez oko, jedyny ptak, który schodzi po pniu głową w dół. Pokarm: orzechy, słonecznik, łój. Jak przyciągnąć: stare drzewa liściaste i budka, którą chętnie zasiedli wiosną. Sprawdź nasz poradnik o budkach lęgowych dla ptaków.

20. Pełzacz ogrodowy 

Jak rozpoznać: niepozorny, brązowy, z cienkim, zakrzywionym dziobem; wspina się spiralnie po korze. Pokarm: owady i pająki z kory, łój. Jak przyciągnąć: posmaruj szczeliny w korze drzew łojem wymieszanym z płatkami owsianymi.

Krukowate i inni mieszkańcy ogrodu

21. Sójka

Jak rozpoznać: różowobrązowa z błyszczącym niebieskim „lusterkiem” na skrzydle. Pokarm: żołędzie, orzechy, nasiona. Jak przyciągnąć: dąb lub leszczyna w ogrodzie. Sójki chowają zapasy na zimę, a część zakopanych żołędzi zamienia się później w młode dęby.

22. Sroka 

Jak rozpoznać: czarno-biała, z długim, metalicznie połyskującym ogonem. Pokarm: praktycznie wszystko: resztki, orzechy, owoce. Jak przyciągnąć: zwykle przylatuje sama. Jest mądra i czujna, a jej obecność często świadczy o dużej aktywności ptaków w okolicy.

23. Sierpówka 

Jak rozpoznać: beżowoszara gołębica z wąskim czarnym półobrożem na karku. Pokarm: ziarna zbóż, nasiona. Jak przyciągnąć: mieszanka ziaren rozsypana na platformie lub ziemi. W miastach i na wsiach siedzi na przewodach i antenach.

24. Mysikrólik 

Jak rozpoznać: najmniejszy ptak Europy (ok. 9 cm), oliwkowy z żółtym pasem na głowie. Pokarm: drobne owady i pająki w igłach, łój. Jak przyciągnąć: iglaki, szczególnie świerki i tuje, oraz łój w drobnych kulkach.

25. Krogulec 

Jak rozpoznać: smukły drapieżnik z długim ogonem w poprzeczne prążki. Pokarm: małe ptaki. Co zrobić: jeśli zobaczysz go przy karmniku, to nie powód do paniki, tylko element naturalnego łańcucha pokarmowego. Żeby dać mniejszym ptakom szansę na ucieczkę, ustaw karmnik kilka metrów od gęstych krzewów i w miejscu z dobrą widocznością.

Ptaki, które przylatują do nas tylko na zimę

Zimą w Polsce pojawia się wiele gatunków z północy. W ogrodach najłatwiej zauważysz jemiołuszkę, kwiczoła, czyża i część zięb, a w pobliżu rzek i jezior także gągoły, łabędzie krzykliwe i gęsi. Kilka ciekawostek:

• Jemiołuszki są tak łakome, że potrafią „upić się” sfermentowanymi owocami.
• Skala zimowych wędrówek zależy od urodzaju nasion i jagód na północy, dlatego niektóre lata przynoszą prawdziwe „inwazje”.
• Zimowe liczenie ptaków pomaga naukowcom ocenić, jak zmieniają się populacje. Warto dołączyć do akcji organizowanych przez organizacje ornitologiczne, takie jak OTOP.

Więcej o doborze konstrukcji znajdziesz w artykule o karmnikach dla ptaków na zimę i jesień.

Jak pomóc ptakom w ogrodzie zimą?

Dobrze zaplanowany ogród jest dla ptaków lepszy niż najlepszy karmnik. Oto, co możesz zrobić.

1. Zadbaj o karmnik

Postaw go w miejscu osłoniętym od wiatru, w pobliżu krzewów, ale tak, by koty nie mogły się tam skryć. Regularnie go czyść, bo wilgotne resztki sprzyjają chorobom. Jeśli chcesz zrobić go samodzielnie, zobacz instrukcję: jak zrobić karmnik dla ptaków krok po kroku. Dobrym uzupełnieniem są kule tłuszczowe wieszane na gałęziach.

2. Daj wodę

Ptaki zimą też muszą pić i dbać o pióra. Postaw płaską miseczkę z ciepłą wodą i zmieniaj ją kilka razy dziennie, żeby nie zamarzła.

3. Posadź rośliny owocujące

To największa przewaga ogrodnika. Do ogrodu warto wprowadzić:

• Jarzębinę: ulubiony pokarm jemiołuszek, kwiczołów i gili.
• Ognik szkarłatny: ozdobny, zimozielony, z czerwonymi owocami.
• Głóg i dziką różę: owoce i gęste, kolczaste schronienie.
• Kalinę koralowaą i kalinę hordowinę: owoce utrzymują się długo.
• Berberys i irgę: kolorowe jagody i schronienie przed drapieżnikami.
• Drzewa iglaste: bezpieczne miejsce noclegowe i źródło nasion.

4. Zostaw nasiona na bylinach

Nie przycinaj jesienią wszystkiego „do zera”. Kwiatostany jeżówki, rudbekii, ostu, słonecznika czy dziewanny to darmowa stołówka dla szczygłów, czyży i dzwońców. Sucha trawa i liście są także schronieniem dla owadów, którymi żywią się sikory i pełzacze.

5. Zapewnij schronienie

Gęsty żywopłot, sterta gałęzi czy kępa traw dają ptakom osłonę przed wiatrem i drapieżnikami. Warto też zostawić w ogrodzie budki, w których niektóre gatunki nocują zimą. Zobacz, jak wybrać odpowiednią: budki lęgowe dla ptaków - wszystko o budkach.

Czym dokarmiać ptaki zimą?

Najlepsze są nieprażone i niesolone pestki słonecznika, orzechy, proso, płatki owsiane, łój wołowy bez soli oraz kule tłuszczowe bez siatek, w których ptaki mogą zaplątać nogi. Owocożerne kosy, kwiczoły i jemiołuszki chętnie zjedzą jabłka i rodzynki. Szczegółowy przegląd składników i gotowych mieszanek znajdziesz w poradniku: jak wybrać odpowiednią karmę dla ptaków dziko żyjących.

Czego nie dawać ptakom?

• Chleba, bułek i ciast. Zakwaszają przewód pokarmowy i nie mają wartości odżywczej.
• Soli i solonych produktów, takich jak słonina czy solone orzeszki.
• Zjełczałego tłuszczu i resztek ze stołu.
• Prażonego i przyprawionego słonecznika.
• Mleka i nabiału.
• Spleśniałego, wilgotnego ziarna.

Kiedy zacząć i skończyć dokarmianie ptaków?

Dokarmianie zaczynamy, gdy nadejdą stałe przymrozki i pierwsze opady śniegu, zwykle w listopadzie. Raz zaczęte, powinno trwać regularnie do wiosny, bo ptaki uczą się, gdzie jest stałe źródło pokarmu. Kończymy je w marcu lub na początku kwietnia, gdy znikną śnieg i mrozy, a w ogrodzie pojawią się owady i nasiona. Nie przerywaj dokarmiania w trakcie mrozów.

FAQ: najczęstsze pytania o ptaki zimujące w Polsce

Jakie ptaki zimują w Polsce?

W Polsce zimuje kilkadziesiąt gatunków. Najczęściej zobaczysz bogatkę, modraszkę, wróbla, mazurka, kosa, dzwońca, dzięcioła dużego, sójkę i srokę, a w lata zimowych wędrówek także jemiołuszkę i kwiczoła.

Jakie ptaki odwiedzają karmnik zimą?

Najczęściej sikory (bogatka, modraszka), wróble, mazurki, dzwońce, grubodzioby, gile, kowaliki i dzięcioły. Kosy i kwiczoły wolą jabłka położone na platformie lub na ziemi.

Czym dokarmiać ptaki zimą?

Nieprażonym i niesolonym słonecznikiem, orzechami, prosem, łojem i kulami tłuszczowymi. Dla drozdów dobre są jabłka i rodzynki.

Kiedy zacząć dokarmiać ptaki?

Gdy pojawią się stałe przymrozki i śnieg, zwykle w listopadzie. Dokarmiaj regularnie do wczesnej wiosny.

Czy chleb szkodzi ptakom?

Tak. Chleb jest ubogi w składniki odżywcze, może zakwaszać przewód pokarmowy i prowadzić do niedożywienia, zwłaszcza gdy zastępuje ptakom naturalny pokarm.

Jakie rośliny sadzić, by przyciągnąć ptaki zimą?

Jarzębinę, głóg, ognik, kalinę, dziką różę, berberys i drzewa iglaste. Dobrze też zostawiać na bylinach nasiona jeżówki, rudbekii czy ostów.

Czy karmnik przyciąga drapieżniki, takie jak krogulec?

Czasem tak, ale to naturalne zachowanie. Ustaw karmnik w odległości kilku metrów od gęstych krzewów i w miejscu z dobrą widocznością, żeby ptaki miały szansę uciec.

Podsumowanie

Ptaki zimujące w Polsce to ogromne bogactwo, które możesz obserwować bez wychodzenia z domu. Wystarczy karmnik z dobrym pokarmem, woda, kilka roślin owocujących i trochę mniej porządków w ogrodzie. Zacznij od jednego gatunku: bogatki lub kosa. Za kilka tygodni rozpoznasz kolejne. Obserwując ptaki, zobaczysz, jak bardzo ogród żyje także zimą.