Jakie grzyby w listopadzie? 10 gatunków do zbierania

W listopadzie nadal można znaleźć grzyby. Najpewniejsze są płomiennica zimowa, boczniak ostrygowy, opieńka miodowa, uszak bzowy i lejkowiec dętka. Przy łagodnej pogodzie bez silnych przymrozków trafisz też na późne podgrzybki brunatne, maślaki, gąski niekształtne i rydze. O tym, ile znajdziesz, decydują dwie rzeczy: temperatura (poniżej zera owocniki mięknieją i mokną) oraz wilgotność lasu. Poniżej znajdziesz tabelę, opis 10 gatunków, ostrzeżenia o trujących sobowtórach oraz przypomnienie przepisów.

Ważne: zbieraj tylko te grzyby, które znasz w 100%. Jeśli masz jakąkolwiek wątpliwość, zostaw go w lesie albo pokaż rzeczoznawcy grzybowemu. Opis w internecie nie zastąpi doświadczenia.

W zależności od regionu i pogody część gatunków (rydz, twardzioszek, maślak) pojawia się w listopadzie rzadziej. Płomiennica, boczniak i uszak są najbardziej odporne na chłód.

1. Płomiennica zimowa (zimówka aksamitnotrzonowa)

To gwiazda listopada i grudnia. Płomiennica potrafi owocnikować nawet przy temperaturach lekko poniżej zera i po rozmrożeniu wraca do kondycji. Rośnie kępkami na żywych i martwych drzewach liściastych, często na wierzbach, topolach i brzozach.

Jak ją rozpoznać:

• kapelusz pomarańczowobrązowy, śliski, o średnicy 2-6 cm,
• blaszki jasne, kremowe,
• trzon sztywny, od dołu ciemnobrązowy i aksamitny,
• brak pierścienia.

Uwaga: najgroźniejszym sobowtórem jest hełmówka jadowita, która zawiera śmiertelne amatoksyny. Ma pierścień na trzonie, rdzawy odcień blaszek i zwykle rośnie na iglastym drewnie. Płomiennicę można odróżnić po aksamitnym, ciemnym trzonie bez pierścienia. Do kuchni nadaje się kapelusz, trzon jest zbyt twardy.

2. Boczniak ostrygowaty

Boczniak lubi chłód i często owocnikuje dopiero od października do grudnia. Rośnie na martwym i osłabionym drewnie liściastym, szczególnie na bukach i wierzbach, w charakterystycznych "dachówkowatych" skupiskach.

Jak go rozpoznać: kapelusz w kształcie muszli, szary, szarobrązowy lub niebieskawy, blaszki białe i zbiegające na krótki, boczny trzon. Zbieraj młode okazy z elastycznym, miękkim miąższem. Stare boczniaki robią się włókniste i gumowate. Jeśli masz własne pnie w ogrodzie, boczniak jest jednym z najłatwiejszych grzybów do uprawy: sprawdź uprawę grzybów jadalnych w ogrodzie.

3. Opieńka miodowa

Opieńki mogą pojawiać się masowo do pierwszych silnych mrozów. Rosną kępami na pniakach, korzeniach i podstawach drzew, zarówno liściastych, jak i iglastych.

Jak ją rozpoznać: miodowożółty lub brązowawy kapelusz z drobnymi łuskami, biały pierścień na trzonie i jasne zarodniki. Rośnie zwykle w dużych kępach.

Najważniejsze zasady:

• opieńki nie wolno jeść na surowo ani krótko podsmażonych, trzeba je dokładnie ugotować (zwykle minimum 15-20 minut, a wodę po gotowaniu wylać),
• zbieraj tylko młode kapelusze, trzony są włókniste,
• część osób ma po nich dolegliwości żołądkowe, więc na początek zjedz małą porcję.

Sobowtóry: maślanka wiązkowa (gorzka, zielonkawe blaszki, brak pierścienia) i śmiertelnie trująca hełmówka jadowita. Jeśli opieńka nie ma wyraźnego pierścienia na trzonie, zostaw ją w lesie.

4. Podgrzybek brunatny

To jeden z najpóźniejszych "szlachetnych" grzybów. Przy łagodnej jesieni owocnikuje do pierwszych przymrozków w lasach iglastych i mieszanych, najczęściej pod sosnami i świerkami.

Jak go rozpoznać: kapelusz ciemnobrązowy, aksamitny, od spodu rurki w kolorze kremowożółtym. Po naciśnięciu rurki i miąższ sinieją, co jest typową cechą tego gatunku. Pod kątem listopadowego zbioru dobrze wybierać młode, jędrne okazy, bo starsze szybko nasiąkają wodą i robią się "gąbczaste".

Gatunek akumuluje metale ciężkie, więc nie zbieraj go przy drogach i zakładach przemysłowych. Pomyłka z goryczakiem żółciowym (gorzkie, różowawe rurki) nie grozi zdrowiu, ale zepsuje całą potrawę. Co zrobić ze zbiorem borowików i podgrzybków, opisaliśmy w artykule co zrobić z borowikami.

5. Maślak zwyczajny

Późne maślaki są częstą listopadową niespodzianką w młodych lasach sosnowych, zwłaszcza na piaszczystych glebach. Z powodu śluzowatej skórki są lubiane i ciągle bardzo popularne, choć w listopadzie trzeba je zbierać szybko, bo na zimnie łatwo się psują.

Rozpoznanie: brązowy, błyszczący, śluzowaty kapelusz, żółte rurki i pierścień na trzonie. Pamiętaj o zdjęciu skórki przed gotowaniem. Pełny opis oraz wskazówki dotyczące czyszczenia znajdziesz w artykule maślaki - kiedy i gdzie ich szukać.

6. Gąska niekształtna

Gąska niekształtna (nazywana też gąską sosnową) wyrasta późną jesienią w lasach sosnowych i bywa znajdowana w listopadzie nawet po pierwszych chłodach. Kapelusz ma szarawy, często z oliwkowozielonym lub żółtawym odcieniem, a miąższ jest biały i pachnie mąką.

Uwaga na pomyłki: gąska mydlana pachnie jak mydło i jest niesmaczna, a w górach i bukowych lasach występuje rzadka, trująca gąska tygrysia. Pamiętaj, że gąska zielonka nie jest już zalecana do zbioru ze względu na przypadki poważnych zatruć. W artykule gąski - jak rozpoznać jadalne gatunki opisaliśmy pełny przewodnik po gąskach.

7. Lejkowiec dętka (pieprznik trąbkowy)

Mało znany, a bardzo smaczny grzyb późnej jesieni. Rośnie w dużych grupach na mchu, szczególnie w wilgotnych lasach świerkowych, i potrafi owocnikować do mrozów. Jest podobny do kurki, ale znacznie mniejszy i ciemniejszy.

Rozpoznanie: kapelusz szarobrązowy, lejkowaty, trzon pusty w środku i żółtawe lub szarawe listewki zamiast blaszek. Świetnie nadaje się do suszenia, ma aromat zbliżony do kurek. Jeśli lubisz kurki, zobacz też, czy można uprawiać kurki w ogrodzie.

8. Uszak bzowy

Uszak jest grzybem, który można znaleźć praktycznie przez cały rok, także w listopadzie. Rośnie na pniach i gałęziach bzu czarnego, rzadziej na innych drzewach liściastych. Jest galaretowaty, brązowy i przypomina ludzkie ucho.

Jest popularny w kuchni azjatyckiej (tzw. grzyb mun). Nie ma groźnych sobowtórów, ale zbieraj tylko świeże, czyste okazy i gotuj je przed spożyciem.

9. Rydz

W łagodne jesienie rydze pojawiają się w młodych lasach sosnowych i świerkowych jeszcze w listopadzie. Poznasz je po pomarańczowym, koncentrycznie zonowanym kapeluszu i pomarańczowym mleczku, które po kilkunastu minutach zielenieje.

Najłatwiej pomylić je z mleczajem wełnianką, który ma owłosiony kapelusz i ostre, drażniące mleczko. Zawsze sprawdź kolor i smak mleczka, a grzyby gotuj lub smaż.

10. Twardzioszek przydrożny

Drobny grzybek łąk, trawników i poboczy. W ciepłe jesienie pojawia się do listopada, często tworząc "czarcie kręgi". Ma kremowy lub kawowy kapelusz, rzadkie blaszki i giętki, sprężysty trzon. Jest suszony i dodawany do zup, ale zbieraj tylko z czystych terenów, z dala od dróg.

Uwaga: na trawnikach rośnie też trująca lejkówka wybielona (zawiera muskarynę). Jest biaława i ma gęste, zbiegające blaszki. Początkującym nie polecamy zbierania twardzioszków.

Czy w listopadzie są jeszcze grzyby? Od czego zależy sezon

W listopadzie sezon na grzyby "szlachetne" (borowiki, prawdziwki) praktycznie się kończy, ale pojawia się czas gatunków odpornych na chłód. Najważniejsze czynniki to:

• Temperatura: idealnie 5-12°C w dzień. Pierwsze przymrozki mogą zakończyć owocnikowanie podgrzybków i maślaków, ale płomiennica czy boczniak radzą sobie lepiej.
• Wilgotność: bez opadów w ciągu kilku tygodni grzybów będzie mało. Dobrą zasadą jest wyjście do lasu 2-3 dni po deszczu. Więcej o tym piszemy w artykule kiedy iść na grzyby po deszczu.
• Typ lasu i podłoża: drewno liściaste, mchy i młode lasy iglaste zwykle dają najlepsze efekty.
• Mikroklimat: nasłonecznione, osłonięte miejsca i doliny bywają cieplejsze o kilka stopni.

Przed wyjazdem sprawdź prognozę pogody i ostatnie opady w swojej okolicy.

Grzyby w listopadzie a grudzień

W grudniu wybór jest już dużo mniejszy. Przy ujemnych temperaturach zostają praktycznie tylko płomiennica zimowa, uszak bzowy i czasem boczniak. Jeśli grudzień jest łagodny, możesz znaleźć je nawet w styczniu. Dlatego dobrą praktyką jest rozpoczęcie poszukiwań z płomiennicą już teraz, a w grudniu zawężenie listy do tych odpornych gatunków.

Trujące sobowtóry i najczęstsze błędy grzybiarzy

Listopadowy las jest bardziej niebezpieczny, niż się wydaje, bo część trujących grzybów wygląda podobnie do jadalnych, a liście i chłód utrudniają oględziny. Najczęstsze błędy to:

1. Zbieranie na podstawie zdjęcia z telefonu. Aplikacje rozpoznające grzyby się mylą, więc traktuj je co najwyżej jako podpowiedź.
2. Mylenie płomiennicy z hełmówką jadowitą. Zawsze sprawdź trzon i obecność pierścienia.
3. Jedzenie opieńki bez dokładnej obróbki. Surowa lub niedogotowana szkodzi.
4. Zbieranie zmarzniętych, rozmiękłych owocników. Po przemarznięciu szybko się psują i mogą powodować dolegliwości.
5. Zbiór przy drogach i na terenach przemysłowych. Grzyby kumulują metale ciężkie.
6. Brak wiedzy o gatunkach niezalecanych, np. gąsce zielonej.

W razie objawów zatrucia (nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha, zaburzenia widzenia), nawet kilkanaście godzin po posiłku, natychmiast jedź do szpitala lub zadzwoń pod numer 112. Zabierz resztki grzybów i nieugotowane okazy, to pomoże w identyfikacji.

Przepisy: gdzie wolno zbierać grzyby i jakie grożą kary

W lasach państwowych grzyby zbierać wolno, ale nie wszędzie. Zakaz obowiązuje m.in. w parkach narodowych, większości rezerwatów przyrody, na uprawach leśnych i na terenach wyraźnie oznaczonych. Część gatunków (np. soplówka jodłowa) jest objęta ochroną. Za naruszenie zakazów grozi mandat, a jego wysokość zależy od przepisu i miejsca. Szczegóły opisaliśmy w artykule mandat za grzybobranie - ile zapłacisz. Przed wyjazdem sprawdź też lokalne komunikaty nadleśnictwa, zwłaszcza po wichurach i przy prowadzonej wycince.

Co zrobić ze zbiorami

• Czyść grzyby jak najszybciej, a do lasu bierz kosz lub koszyk, nie torbę foliową.
• Susz tylko te, które się do tego nadają (podgrzybki, lejkowce, twardzioszki). Metody opisaliśmy w artykule jak suszyć grzyby w piekarniku, suszarce i na słońcu.
• Podgrzybki i inne rurkowe przygotuj według wskazówek z poradnika co zrobić z borowikami.
• Opieńki zawsze blanszuj i gotuj przed dalszą obróbką.
• Maślaki obierz ze skórki i zjedz szybko.

Nie chcesz szukać w lesie? Uprawiaj grzyby w ogrodzie

Jeśli listopadowy las nie jest dla Ciebie, część gatunków możesz uprawiać w ogrodzie: boczniaka na kłodach i słomie, a w odpowiednich warunkach nawet kurki. Zobacz uprawę grzybów jadalnych w ogrodzie i uprawę kurek w ogrodzie. Gdy wrócisz na grzyby wiosną, sprawdź też wiosenne grzyby jadalne w kwietniu i maju.

FAQ: najczęstsze pytania o grzyby w listopadzie

Czy są jeszcze grzyby w listopadzie?

Tak. W listopadzie najpewniej znajdziesz płomiennicę zimową, boczniaka ostrygowatego, opieńkę miodową i uszaka bzowego. Przy łagodnej pogodzie pojawiają się także podgrzybki brunatne, maślaki i rydze. Ilość zależy od przymrozków i wilgoci.

Czy listopadówki są jadalne?

To potoczna nazwa grzybów rosnących późną jesienią, więc nie oznacza jednego gatunku. Wiele z nich jest jadalnych, np. płomiennica czy boczniak, ale część ma trujące sobowtóry. Zbieraj tylko gatunki, które dobrze znasz.

Jakie grzyby rosną późną jesienią?

Najczęściej są to płomiennica zimowa, boczniak ostrygowaty, opieńka miodowa, lejkowiec dętka, uszak bzowy oraz późne podgrzybki, maślaki i gąski niekształtne.

Czy po przymrozkach można zbierać grzyby?

Można, ale z rozwagą. Zmarznięte i rozmiękłe owocniki szybko się psują, więc lepiej je pominąć. Odporna na chłód jest płomiennica zimowa, która po rozmrożeniu zwykle wraca do formy.

Gdzie szukać grzybów w listopadzie?

Na pniach i pniakach drzew liściastych (płomiennica, boczniak, opieńka), w młodych lasach iglastych (podgrzybki, maślaki, rydze) i na mchach (lejkowiec dętka). Wybieraj osłonięte, wilgotne miejsca.

Czy w listopadzie są jeszcze prawdziwki?

Rzadko. Sezon na borowiki szlachetne zwykle kończy się w październiku, choć w wyjątkowo ciepłe jesienie pojedyncze okazy mogą się trafić. Zamiast nich częściej znajdziesz podgrzybki brunatne.

Podsumowanie

Listopad to koniec sezonu, ale nie koniec grzybobrania. Największe szanse dają płomiennica zimowa, boczniak i opieńka, a przy łagodnej pogodzie także podgrzybki, maślaki i rydze. Zbieraj tylko to, co znasz, unikaj miejsc zakazanych i zawsze sprawdzaj sobowtóry.